श्रीहरिकोटा। भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान सङ्गठन (इसरो) ले अन्तरिक्ष विज्ञान र प्रविधिको इतिहासमा अर्को एउटा स्वर्णिम र युगान्तकारी अध्याय थप्दै भारतको पहिलो भू-समकालिक इमेजिङ उपग्रह ‘इओएस-०५’ लाई सफलतापूर्वक अन्तरिक्षको कक्षमा स्थापित गरेको छ। शुक्रवार आन्ध्र प्रदेशको श्रीहरिकोटास्थित सतीश धवन अन्तरिक्ष केन्द्रबाट आफ्नो भरपर्दो र शक्तिशाली प्रक्षेपण यान जीएसएलभी-एफ१७ मार्फत गरिएको यो प्रक्षेपणले भारतलाई विश्व अन्तरिक्ष दौडमा एक अभूतपूर्व र विशिष्ट स्थानमा उभ्याएको छ।

विगतका कैयौँ अनुसन्धान, अथक प्रयास र प्राविधिक परीक्षणहरूको सुखद परिणामका रूपमा आएको यो मिसनलाई भारतीय अन्तरिक्ष कार्यक्रमको एउटा ‘विशाल छलाङ’ को रूपमा हेरिएको छ। भू-समकालिक कक्षमा उच्च गुणस्तरको इमेजिङ (तस्बिर खिच्न सक्ने) उपग्रह स्थापित गर्ने राष्ट्रहरूको सीमित र विशिष्ट सूचीमा अब भारत पनि औपचारिक रूपमा प्रवेश गरेको छ। यस सफलताले केवल वैज्ञानिक जगत्मा मात्र नभई भारतको राष्ट्रिय सुरक्षा, विपद् व्यवस्थापन, कृषि तथा भू-राजनीतिक कूटनीतिमा समेत दूरगामी र सकारात्मक प्रभाव पार्ने निश्चित भएको छ।

प्रक्षेपणको विस्तृत विवरण र प्राविधिक सफलता
सतीश धवन अन्तरिक्ष केन्द्रको दोस्रो लन्च प्याडबाट निर्धारित समयमै उडान भरेको जीएसएलभी-एफ१७ रकेटले उडानको केही मिनेटभित्रै आफ्ना विभिन्न चरणहरू सफलतापूर्वक पार गरेको थियो। ठोस इन्धनमा आधारित पहिलो चरण, तरल इन्धनमा आधारित दोस्रो चरण र भारतकै स्वदेशी प्रविधिमा निर्मित अत्यन्तै जटिल मानिने क्रायोजेनिक इन्जिन जडित तेस्रो चरणले निर्धारित मापदण्ड अनुरूप नै उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेका थिए। उडान भरेको करिब १९ मिनेटपछि रकेटले आफ्नो मुख्य पेलोड अर्थात् ‘इओएस-०५’ उपग्रहलाई पृथ्वीको सतहभन्दा हजारौँ किलोमिटर माथिको जियोसिन्क्रोनस ट्रान्सफर अर्बिट (जीटीओ) मा अत्यन्तै सटीक रूपमा स्थापित गरिदिएको थियो।

यस प्रक्षेपणको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको भारतीय वैज्ञानिकहरूले विकास गरेको स्वदेशी क्रायोजेनिक प्रविधिको शतप्रतिशत सफलता हो। क्रायोजेनिक प्रविधि यस्तो प्रविधि हो जसमा इन्धनलाई अत्यधिक चिसो तापक्रममा तरल अवस्थामा राखेर जलाइन्छ, जसले रकेटलाई भारी उपग्रह बोकेर धेरै माथिल्लो कक्षसम्म पुग्न आवश्यक पर्ने अत्यधिक थ्रस्ट (ऊर्जा) प्रदान गर्दछ। यस सफलताले भारत अब भारी उपग्रह प्रक्षेपणका लागि कुनै पनि विदेशी एजेन्सी वा राष्ट्रको भर पर्नु नपर्ने कुरालाई पुनः प्रमाणित गरेको छ।

इसरो प्रमुखको सम्बोधन: ‘इओएस-०५ पूर्ण रूपमा स्वस्थ र सुरक्षित’
यस ऐतिहासिक प्रक्षेपणको सफलता लगत्तै इसरोको नियन्त्रण कक्ष (कन्ट्रोल रुम) बाट वैज्ञानिकहरू र आम जनतालाई सम्बोधन गर्दै इसरोका प्रमुख भी. नारायणनले मिसन पूर्ण रूपमा सफल भएको औपचारिक घोषणा गरेका छन्। उनले यस मिसनलाई ‘अन्तरिक्षमा भारतको विशाल छलाङ’ को सङ्ज्ञा दिँदै इसरोका सम्पूर्ण वैज्ञानिक, इन्जिनियर र प्राविधिकहरूको अथक मेहनतको प्रशंसा गरे।

प्रमुख नारायणनले भने, “म सम्पूर्ण देशवासीलाई यो खुसीको खबर सुनाउन चाहन्छु कि जीएसएलभी-एफ१७ ले आफ्नो मिसन अत्यन्तै सटिक र त्रुटिरहित रूपमा सम्पन्न गरेको छ। हाम्रो अत्याधुनिक भू-अवलोकन उपग्रह ‘इओएस-०५’ तोकिएको कक्षमा सफलतापूर्वक प्रवेश गरिसकेको छ। उपग्रह कक्षमा पुग्ने बित्तिकै यसका सोलार प्यानलहरू (सौर्य पाताहरू) सफलतापूर्वक खुलेका छन् र उपग्रहले ऊर्जा प्राप्त गर्न सुरु गरिसकेको छ।” उनले थप स्पष्ट पार्दै भने, “हाल उपग्रहको स्वास्थ्य पूर्ण रूपमा सामान्य र ‘पर्फेक्ट’ अवस्थामा छ। मास्टर कन्ट्रोल फ्यासिलिटी (एमसीएफ) ले उपग्रहसँग निरन्तर सम्पर्क स्थापित गरिसकेको छ र आउँदा केही दिनभित्र यसलाई यसको अन्तिम कक्षमा पुर्‍याउने प्रक्रिया सुरु गरिनेछ।”

प्रधानमन्त्री मोदीको सन्देश: ‘बढ्दो अन्तरिक्ष क्षमताको स्पष्ट प्रतिबिम्ब’
भारत सरकार र देशको राजनीतिक नेतृत्वले पनि यस सफलतालाई राष्ट्रिय गौरवको विषय बनाएको छ। भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले यस सफल प्रक्षेपणको स्वागत गर्दै यसलाई भारतको निरन्तर बढ्दै गइरहेको अन्तरिक्ष क्षमताको स्पष्ट प्रतिबिम्ब भएको बताएका छन्। उनले सामाजिक सञ्जाल र औपचारिक वक्तव्यमार्फत इसरोका वैज्ञानिकहरूलाई बधाई दिँदै यस मिसनले ‘आत्मनिर्भर भारत’ को सङ्कल्पलाई थप मजबुत बनाएको धारणा व्यक्त गरे।

प्रधानमन्त्री मोदीले आफ्नो सन्देशमा भनेका छन्, “जीएसएलभी-एफ१७ र इओएस-०५ को सफल प्रक्षेपण हाम्रो राष्ट्रको प्राविधिक उत्कृष्टता र बढ्दो अन्तरिक्ष क्षमताको एक ज्वलन्त उदाहरण हो। यो सफलताले हाम्रा वैज्ञानिकहरूको अदम्य साहस, निरन्तरको लगनशीलता र स्वदेशी प्रविधिप्रतिको हाम्रो विश्वासलाई प्रमाणित गरेको छ। अन्तरिक्ष अनुसन्धानको क्षेत्रमा भारतले मारेको यो छलाङले हामीलाई २१औँ शताब्दीको प्राविधिक नेतृत्वकर्ताको रूपमा स्थापित गर्न मद्दत गर्नेछ।” प्रधानमन्त्री मोदीले यस उपग्रहले देशको कृषि, विपद् व्यवस्थापन र सामरिक सुरक्षामा पुर्‍याउने योगदानको चर्चा गर्दै यसलाई राष्ट्र निर्माणको एक महत्त्वपूर्ण साधनको रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

के हो भू-समकालिक इमेजिङ उपग्रह र यो किन विशेष छ ?
भारतले यसअघि पनि दर्जनौँ भू-अवलोकन उपग्रहहरू अन्तरिक्षमा पठाएको छ। तर, ती अधिकांश उपग्रहहरू ‘लो अर्थ अर्बिट’ अर्थात् पृथ्वीको तल्लो कक्ष (पृथ्वीबाट करिब ५०० देखि ८०० किलोमिटरको उचाइ) मा स्थापित गरिएका हुन्। तल्लो कक्षमा रहेका उपग्रहहरूले पृथ्वीको परिक्रमा गर्न करिब ९० मिनेटदेखि २ घण्टा लगाउँछन्। त्यसैले तिनीहरूले कुनै निश्चित भू-भागको तस्बिर दिन दिनमा एक वा दुई पटक मात्र त्यस स्थानको माथिबाट गुज्रिनु पर्ने हुन्छ।

तर, ‘इओएस-०५’ भारतको पहिलो यस्तो इमेजिङ उपग्रह हो, जसलाई ‘भू-समकालिक कक्ष’ अर्थात् पृथ्वीको सतहबाट करिब ३६,००० किलोमिटरको उचाइमा स्थापित गरिएको छ। यस उचाइमा उपग्रहको घुम्ने गति र पृथ्वीले आफ्नो अक्षमा घुम्ने गति ठ्याक्कै बराबर हुन्छ। यसको अर्थ, पृथ्वीबाट हेर्दा यो उपग्रह सधैँ आकाशको एउटै बिन्दुमा स्थिर रहेको जस्तो देखिन्छ।

यो उपग्रहमा मल्टि-स्पेक्ट्रल र हाइपर-स्पेक्ट्रल इमेजिङ सेन्सरहरू जडान गरिएका छन्, जसले दिन र रात दुवै समयमा, साथै कुहिरो वा बादल लागेको अवस्थामा पनि पृथ्वीको स्पष्ट तस्बिर खिच्न सक्छ। एउटै बिन्दुमा स्थिर रहने भएकाले यसले अब सम्पूर्ण भारतीय उपमहाद्वीपलाई चौबीसै घण्टा, हरेक मिनेट आफ्नो ‘अदृश्य आँखा’ ले प्रत्यक्ष निगरानी गर्न सक्नेछ। यस प्राविधिक छलाङले भारतको सूचना सङ्कलन क्षमतामा आमूल परिवर्तन ल्याइदिएको छ।

यस इसरो प्रक्षेपणले भारतलाई दिएका नयाँ आयामहरू
यो प्रक्षेपण केवल एउटा यन्त्रलाई अन्तरिक्षमा पठाउने सामान्य घटना मात्र होइन। इओएस-०५ को सफलतासँगै भारतले बहु आयामिक क्षेत्रहरूमा आफ्नो शक्ति र क्षमतालाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याएको छ। यस प्रक्षेपणले भारतलाई दिएका नयाँ र दूरगामी आयामहरूलाई निम्न बुँदाहरूमा विस्तृत रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ:

१. सामरिक सुरक्षा र सीमा निगरानीमा ‘अदृश्य र अचल आँखा’
भू-राजनीतिक दृष्टिकोणले भारतको सिमाना अत्यन्तै संवेदनशील छ। एकातिर हिमाली भेगमा चीनसँगको तनावपूर्ण सीमा रेखा (एलएसी) छ भने अर्कोतिर पाकिस्तानसँगको नियन्त्रण रेखा (एलओसी)। यसअघि तल्लो कक्षका उपग्रहले निश्चित समयमा मात्र सीमाको जानकारी दिने हुँदा सुरक्षा निकायहरूले निरन्तर निगरानी गर्न कठिन हुन्थ्यो। तर इओएस-०५ ले ३६,००० किलोमिटर माथिबाट चौबीसै घण्टा भारतीय उपमहाद्वीपलाई हेरिरहनेछ। सीमा क्षेत्रमा हुने कुनै पनि अस्वाभाविक सैन्य गतिविधि, घुसपैठ, सेनाको तैनाथी वा भौतिक पूर्वाधार निर्माणको ‘रियल-टाइम’ (तत्काल) जानकारी अब भारतीय रक्षा मन्त्रालयको हातमा पुग्नेछ। यसले भारतको सामरिक क्षमता र राष्ट्रिय सुरक्षाको आयामलाई अभूतपूर्व रूपमा मजबुत बनाएको छ।

२. विपद् व्यवस्थापन र पूर्व चेतावनी प्रणालीमा ‘रियल-टाइम’ क्रान्ति
भारत र यसका छिमेकी राष्ट्रहरू (जस्तै नेपाल) वर्षेनी बाढी, पहिरो, समुद्री आँधी र खडेरी जस्ता प्राकृतिक विपत्तिबाट आक्रान्त हुन्छन्। विशेष गरी बङ्गालको खाडी र अरब सागरमा विकसित हुने समुद्री आँधीको ट्र्याकिङ (अनुगमन) गर्न यो उपग्रह ‘गेम-चेन्जर’  साबित हुनेछ। यसले प्रत्येक आधा घण्टा वा १५ मिनेटको अन्तरालमा उच्च रिजोल्युसनका तस्बिरहरू पठाउन सक्छ। जसका कारण मौसम पूर्वानुमानकर्ताहरूले आँधीको दिशा, गति र तीव्रता तत्काल थाहा पाउन सक्छन्। साथै, भीषण वर्षाको समयमा कुन क्षेत्रमा बाढी आइरहेको छ वा जङ्गलमा कहाँ आगलागी भइरहेको छ भन्ने कुरा तत्काल थाहा पाएर उद्धार टोली परिचालन गर्न यसले क्रान्तिकारी आयाम थपेको छ।

३. कृषि, अर्थतन्त्र र प्राकृतिक स्रोतको सूक्ष्म विश्लेषण
कृषि प्रधान देश भारतको अर्थतन्त्रका लागि यो उपग्रह अत्यन्तै लाभदायक छ। यसमा जडान गरिएका हाइपर-स्पेक्ट्रल क्यामेराहरूले माटोको चिस्यान, बालीको स्वास्थ्य, र सम्भावित रोगको सङ्क्रमणलाई आकाशबाटै पहिचान गर्न सक्छन्। कुन क्षेत्रमा कस्तो बाली लगाइएको छ र त्यसको उत्पादन कति हुन सक्छ भन्ने कुराको पूर्वानुमान लगाउन यसले मद्दत गर्नेछ। यसका अतिरिक्त, खनिज पदार्थहरूको खोजी, वन जङ्गलको विनाशको अनुगमन, र जलस्रोत (हिमताल तथा नदीहरू) को अवस्थाको निरन्तर मूल्याङ्कन गरेर राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई सही दिशा दिन यस प्रक्षेपणले नयाँ आर्थिक आयाम प्रदान गरेको छ।

४. क्रायोजेनिक प्रविधि र भारी प्रक्षेपणमा पूर्ण आत्मनिर्भरता
विगतमा भारतले आफ्ना भारी उपग्रहहरू प्रक्षेपण गर्न युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सी (एरियान स्पेस) जस्ता विदेशी संस्थालाई करोडौँ डलर तिर्नुपर्थ्यो। जीएसएलभी-एफ१७ को सफल उडान र यसमा प्रयोग भएको स्वदेशी क्रायोजेनिक इन्जिनको उत्कृष्ट प्रदर्शनले भारतको प्राविधिक आत्मनिर्भरताको आयामलाई नयाँ उचाइ दिएको छ। अब भारतले आफ्ना मात्र नभई अन्य देशका भारी उपग्रहहरूलाई समेत व्यावसायिक रूपमा प्रक्षेपण गरेर विश्वव्यापी अन्तरिक्ष बजारमा अर्बौँ डलरको विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सक्ने बलियो दाबेदारी प्रस्तुत गरेको छ।

५. अन्तरिक्ष कूटनीति र विश्वव्यापी भू-राजनीतिक उचाइ
अन्तरिक्ष अब केवल विज्ञानको विषय मात्र रहेन, यो विश्व राजनीतिका शक्ति राष्ट्रहरूबीचको नयाँ युद्ध मैदान बनिसकेको छ। अमेरिका, रुस र चीनको वर्चस्व रहेको यस क्षेत्रमा भारतले आफूलाई एक भरपर्दो र शक्तिशाली विकल्पको रूपमा उभ्याएको छ। इओएस-०५ बाट प्राप्त हुने मौसम र विपद् सम्बन्धी अमूल्य तथ्याङ्कहरू भारतले सार्क वा बिमस्टेक जस्ता क्षेत्रीय सङ्गठनका सदस्य राष्ट्रहरू (जस्तै नेपाल, भुटान, बङ्गलादेश) लाई उपलब्ध गराएर आफ्नो ‘सफ्ट पावर’ र अन्तरिक्ष कूटनीतिलाई थप विस्तार गर्न सक्छ। एसिया महादेशमा चीनको बढ्दो अन्तरिक्ष एकाधिकारलाई सन्तुलनमा राख्न पनि भारतको यो सफलताले एक महत्त्वपूर्ण रणनीतिक आयाम थपेको छ।

निष्कर्ष: भविष्यको अन्तरिक्ष महाशक्तिको रूपमा भारतको उदय
अन्ततः, जीएसएलभी-एफ१७ द्वारा ‘इओएस-०५’ को सफल प्रक्षेपण केवल एउटा प्राविधिक माइलस्टोन (कोसेढुङ्गा) मात्र होइन, यो २१औँ शताब्दीमा विश्व महाशक्तिको रूपमा उदाउँदै गरेको भारतको आत्मविश्वासको प्रतीक हो। प्रधानमन्त्री मोदीको दूर दृष्टि र इसरोका प्रमुख भी. नारायणनको नेतृत्वमा भारतीय वैज्ञानिकहरूले प्रमाणित गरेका छन् कि आकाश अब भारतका लागि कुनै सीमा होइन।

यस अघि चन्द्रयान र मंगलयान जस्ता ग्रहीय मिसनहरूबाट विश्वलाई चकित पारिसकेको इसरोले अब पृथ्वीकै निरन्तर र सूक्ष्म निगरानी गर्ने यो प्रविधि हासिल गरेर भारतलाई सामरिक, आर्थिक र कूटनीतिक रूपमा अजेय बनाउने दिशामा ठूलो योगदान दिएको छ। यस प्रक्षेपणले भारतको राष्ट्रिय सुरक्षालाई अभेद्य बनाउनेछ, प्राकृतिक विपत्तिको सामना गर्ने क्षमतालाई तिखार्नेछ र विश्वव्यापी अन्तरिक्ष अर्थतन्त्रमा भारतलाई एक प्रमुख खेलाडीको रूपमा स्थापित गर्नेछ। यो सफलतासँगै भारतले अन्तरिक्ष युगको नयाँ दौडमा आफूलाई अग्रणी पङ्क्तिमा उभ्याउँदै भविष्यका महत्त्वाकाङ्क्षी मिसनहरू (जस्तै गगन यानमार्फत मानवलाई अन्तरिक्षमा पठाउने लक्ष्य) का लागि बलियो र सुदृढ आधार तयार पारेको छ।